Τετάρτη, 30 Απριλίου 2008

Περί θεϊκής πιθανότητας αυταπάτη


Πριν ένα χρόνο περίπου ο γνωστός βιολόγος και στρατευμένος άθεος Richard Dawkins κυκλοφόρησε το πιο πρόσφατο βιβλίο του "The god delusion"(ή "Περί θεού αυταπάτη" στην ελληνική έκδοση). Πρώτα απ' όλα αξίζει να σημειωθεί ότι το βιβλίο αποτελεί ένα από τα καλύτερα διανοητικά αντίδοτα για πάσης φύσεως θρησκευτικά δηλητήρια και άλλες ασθένειες του νου. Μάλιστα αποδείχτηκε εξαιρετικά δημοφιλές παγκοσμίως αφού μέχρι και στην Ελλάδα έγινε best seller καταφέροντας ένα ισχυρό χαστούκι στους φεγγαρολουσμένους φίλους μας.

Παρ' όλα αυτά όμως, ενώ συμφωνώ σχεδόν με το σύνολο του βιβλίου, οφείλω να εκφράσω την ένστασή μου σε μια από τις κεντρικές θέσεις του. Ο Dawkins αναφέρει: " ...ακόμη κι αν η ύπαρξη του θεού δεν αποδειχτεί ή δεν διαψευστεί ποτέ με βεβαιότητα με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, τα υπάρχοντα στοιχεία και η λογική μπορούν να οδηγήσουν σε έναν υπολογισμό της πιθανότητας να υπάρχει...". Ύστερα τοποθετεί τις ανθρώπινες κρίσεις σχετικά με την ύπαρξη θεού σε διαφορετικά σημεία του φάσματος των πιθανοτήτων μεταξύ των δύο αντίθετων άκρων βεβαιότητας :
"
1. Πιθανότητα 100% υπέρ της ύπαρξης θεού. Ισχυρά θεϊστής.
2. Πολύ μεγάλη πιθανότητα αλλά λιγότερη από 100%. De facto θεϊστής.
3. Πιθανότητα πάνω από 50% αλλά όχι πολύ μεγαλύτερη.Τυπικώς αγνωστικιστής, με κλίση όμως προς τον θεϊσμό.
4. Πιθανότητα ακριβώς 50%. Πλήρως και αμερόληπτα αγνωστικιστής.
5. Πιθανότητα μικρότερη από 50% αλλά όχι πολύ μικρότερη. Τυπικώς αγνωστικιστής αλλά με κλίση προς τον αθεϊσμό.
6. Πολύ μικρή πιθανότητα αλλά μεγαλύτερη από το μηδέν. De facto αθεϊστής.
7. Ισχυρά αθεϊστής.
"
Ο ίδιος κατατάσσει τον εαυτό του στην έκτη κατηγορία.

Η όλη προσέγγιση του Dawkins στο θέμα με βρίσκει αντίθετο. Η περί θεού υπόθεση αφορά στη δημιουργία του σύμπαντος. Η δημιουργία του σύμπαντος όμως δεν αποτελεί ελεγχόμενο πείραμα που μπορεί να αναπαραχθεί κάτω από τις ίδιες συνθήκες. Είναι προφανές ότι η θεωρία των πιθανοτήτων αναφέρεται σε πειράματα τύχης των οποίων το αποτέλεσμα χαρακτηρίζεται από αβεβαιότητα. Για παράδειγμα αν στο πείραμα "δημιουργία του σύμπαντος" αποδώσουμε 5% πιθανότητα στη θεωρία της δημιουργίας από το Flying Spaghetti Monster, αυτό σημαίνει ότι σε κάθε εκατό φορές που επαναλαμβάνουμε το πείραμα η μαθηματική ελπίδα είναι ότι στις πέντε από αυτές το σύμπαν θα έχει δημιουργηθεί από το Flying Spaghetti Monster. Φυσικά πέρα από την θεωρία της δημιουργίας από το FSM, τον Όντιν ή τον χριστό σήμερα υπάρχουν και σοβαρές θεωρίες. Τα στοιχεία που έχουμε όμως είναι μάλλον ανεπαρκή για την πλήρη επιβεβαίωση κάποιας από αυτές. Προς το παρών κάποιος μπορεί είτε να δεχτεί είτε να απορρίψει μια θεωρία και σίγουρα δεν μπορεί να αποδείξει οριστικά τίποτα. Δεν είναι δυνατόν να δίνει πιθανότητες σε κάθε μια από αυτές σαν τον bookmaker που δέχεται στοιχήματα γιατί δεν πρόκειται για θέμα τζόγου αλλά για την αναζήτηση της πραγματικότητας.

Ας παρακάμψουμε όμως την αυστηρή στατιστική και τους περιορισμούς της πραγματικότητας κι ας υποθέσουμε ότι η δημιουργία του σύμπαντος είναι ένα πείραμα τύχης. Καθαρά "for the fun of the game" ας εξετάσουμε τη θεωρία του θεού. Κατ' αρχήν επειδή δεν ζούμε πλέον στον πρώτο αιώνα κάθε θεωρία που διατυπώνεται οφείλει να είναι επιστημονικά σαφώς ορισμένη. Τι μας λέει όμως η θεωρία του θεού: Ότι κάποιος που τον λένε θεό και έχει μερικά ονόματα ακόμα έφτιαξε το σύμπαν όπως είναι σήμερα και δεν μπορούμε ποτέ να γνωρίσουμε κάτι για την πραγματική του φύση. Αποστομωτικό! Αφοπλιστική βλακεία που μπλοκάρει κάθε προσπάθεια σοβαρής ενασχόλησης.

Είναι καταφανές ότι η λέξη "θεός" είναι μια λέξη κενή περιεχομένου έξω από τα μυθοπλαστικά πλαίσια. Πολλοί θεϊστές περιγράφουν τον θεό ως ένα υπερφυσικό ον ή μια ανώτερη δύναμη. Το "υπερφυσικό ον" είναι ένας αντιφατικός όρος καθώς το "ον" σημαίνει κάτι το υπαρκτό και κάτι το υπαρκτό είναι εξ' ορισμού φυσικό. Έτσι κάτι υπερφυσικό είναι συλλήβδην αποκύημα της φαντασίας. Όσο για την "ανώτερη δύναμη" τι να πρωτοπεί κανείς; "Τι είδους δύναμη;", "Ανώτερη ως προς τι;", "Σταμάτα γιατί θα σε χτυπήσω". Ακόμη και στο μιγαδικό μας κόσμο (όπου το σύμπαν αποτελεί πείραμα τύχης) δεν μπορούμε να αποδώσουμε μια πιθανότητα σε ένα μη ενδεχόμενο. Μια λέξη και μια θεωρία που δεν αντιπροσωπεύει τίποτα υπαρκτό απλά δεν ανήκει στον δειγματικό χώρο του πειράματος.

Είναι υπερβολή και λογικό άλμα η απόδοση οποιασδήποτε πιθανότητας στον θεό. Πρόκειται απλά για έναν λογοτεχνικό ήρωα που στερείται ορισμού όταν κάποιος προσπαθήσει να τον τοποθετήσει στον πραγματικό, φυσικό κόσμο. Η σωστή απάντηση στην ερώτηση "Πιστεύεις στον θεό;" είναι "Τι εννοείς;" κι όχι "Πιστεύω κατά μια πολύ μικρή πιθανότητα" σαν να ξέρεις για τι πρόκειται.